جمع‌بندىهايى مىرسد ، به نتايجى ويژه برسد ؛ اما با گذشت زمان ، ممكن است حقيقت به‌گونه‌اى ديگر و جز آنچه حضرت گمان مىبرده يا بدان باور داشته آشكار شود . كسانى چون قاضى عياض ، قاضى عبد الجبار همدانى معتزلى و استاد محمد ابو زهره - از معاصران - تنها به كليات اين ديدگاه تصريح كرده‌اند . ظاهر امر آن است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله در اين حوزه ، انسانى بسان ديگران است . حتى گاه بدين نيز تصريح شده كه ممكن است خبرگان هريك از حرفه‌ها در صنعت و تجارت و زراعت خويش بيش از آن حضرت از جزئيات امر آگاه باشند . البته ناگفته نماند كه در اين ميان ، قاضى عياض لازم دانسته خطاى پيامبر صلّى اللّه عليه و إله در اين قلمرو اندك باشد نه آن اندازه بسيار كه به كم‌خردى و ناآگاهى اشعار داشته باشد . در اثبات نظريهء اخير ، ادله‌اى آورده شده كه از آن جمله است : 1 . حديث تلقيح خرما ( تأبير نخل ) : اين حديث در منابع مختلف اهل سنت چند گونه نقل شده است : - در حديث رافع بن خديج كه در صحيح مسلم آمده ، از وى چنين حديث شده است : چون پيامبر صلّى اللّه عليه و إله به مدينه آمد ديد مردم درختان خرما را تلقيح مىكنند . پرسيد : چه مىكنيد ؟ گفتند ما در گذشته نيز اين كار را انجام مىداده‌ايم . پيامبر صلّى اللّه عليه و إله فرمود : شايد اگر اين كار را انجام هم ندهيد خوب باشد . پس مردم اين كار را واگذاشتند و در نتيجه محصول آنان رو به كاستى نهاد [ محصولى نارس و نامرغوب به بار نشست ] . اين ماجرا را به پيامبر صلّى اللّه عليه و إله بازگفتند . فرمود : من تنها يك انسانم ؛ اگر شما را درباره دينتان به چيزى امر كردم آن را بپذيريد و بدان عمل كنيد ، و اگر به چيزى از رأى [ خود ] فرمان دادم من تنها يك انسانم . « 1 »

--> ( 1 ) . « قال : قدم نبى اللّه المدينة و هم يأبرون النخل يقولون يلقحون النخل فقال : ما تصنعون ؟ قالوا : كنا نصنعه . قال : لعلكم لو لم تفعلوا لكان خيرا . فتركوه فنفضت او فنقصت . قال : فذكروا ذلك له . فقال : انما انا بشر اذا امرتكم بشىء من دينكم فخذوا به و اذا امرتكم بشىء من رأيى فانما انا بشر » . ر . ك : صحيح مسلم ، ج 4 ، ص 1835 ، باب « وجوب امتثال ما قاله شرعا » ، ح 2362 - م .